Eerder kondigden we al aan dat we voor de burgerschapsopdracht samenwerken met bureau Common Ground. In een drieluik delen we onze gezamenlijke visie op dit thema.
In de eerste twee blogs deelden we hoe VOS/ABB burgerschapsonderwijs ziet en waar de belangrijkste spanningen in de praktijk zitten. Vandaag sluiten we de reeks af met een blik vooruit: wat betekent dit voor de praktijk en de ondersteuning op school?
In alle discussies over de maatschappij en de schoolcultuur vergeten we soms één belangrijke zaak: burgerschap is ook gewoon een onderwijsinhoudelijke taak. Het gaat over het lesprogramma (het curriculum). Net als bij rekenen, Engels of digitale vaardigheden moet een school over heel praktische vragen nadenken:
- Wat willen we de leerlingen precies leren?
- In welke leerjaren doen we dat en hoe bouwen we dat logisch op?
- Welke lessen en materialen gebruiken we daarvoor?
- Hoe zorgen we dat de lessen goed op elkaar aansluiten?
- En hoe weten we of ons aanbod doelgericht genoeg is?
Natuurlijk is burgerschap gevoeliger en ingewikkelder dan een vak als rekenen. Maar de basis blijft hetzelfde: er is een onderwijskern die gewoon moet staan. Juist wanneer de opdracht te groot en vaag wordt gemaakt, raken scholen het overzicht kwijt. Ze weten dan simpelweg niet meer waar ze moeten beginnen.
Natuurlijk is burgerschap gevoeliger en ingewikkelder dan een vak als rekenen. Maar de basis blijft hetzelfde: er is een onderwijskern die gewoon moet staan.
Ons advies: houd het klein
Daarom zeggen wij in onze ondersteuning en dienstverlening heel vaak: “houd het klein”. Daarmee bedoelen we absoluut niet dat burgerschap onbelangrijk is. Juist niet! Omdat burgerschap gaat over enorme onderwerpen zoals democratie, vrijheid en gelijkwaardigheid, móeten we het concreet maken om het werkbaar te houden. Het draait om focus aanbrengen: liever minder dingen écht goed doen, dan veel dingen half.
‘Klein houden’ betekent dat we teruggaan naar de kern van de opdracht:
- Wat moeten leerlingen écht weten, kunnen, ervaren en oefenen?
- Hoe sluit dit aan bij de kernwaarden van onze (openbare) school?
- Waar geven we hierin les en waar is het herkenbaar in de schoolcultuur?
- En hoe doen we dit doelgericht, zonder de opdracht groter te maken dan de school kan dragen?
Daarmee is “hou het klein” geen pleidooi voor minder ambitie, maar voor scherpere verantwoordelijkheid. Niet minder burgerschap, maar beter afgebakend burgerschap. Niet minder aandacht voor democratische waarden, maar meer oog voor de vraag waar scholen daadwerkelijk invloed op hebben en welke ondersteuning zij nodig hebben om die opdracht goed te vervullen.
Omdat burgerschap gaat over enorme onderwerpen zoals democratie, vrijheid en gelijkwaardigheid, moeten we het concreet maken om het werkbaar te houden.
De professional als kompas: bewust kiezen in de praktijk
Om burgerschap concreet en behapbaar te houden, hebben we de ‘normatieve professional’ nodig. Dat is een duur woord voor iets heel menselijks: het vermogen van leraren, schoolleiders en bestuurders om in dagelijkse situaties goede pedagogische en morele keuzes te maken, en om daarover met elkaar in gesprek te blijven. Samen bepalen de professionals de norm op school.
Dit betekent dat leraren en schoolleiders niet blindelings regeltjes uitvoeren die van bovenaf zijn opgelegd. Zij wegen steeds opnieuw af wat goed onderwijs vraagt in hun situatie, met hun leerlingen, in hun wijk. Het gaat om pittige vragen waarvoor geen kant-en-klaar stappenplan bestaat:
- Wanneer geven we ruimte aan een afwijkende mening en wanneer trekken we een grens?
- Hoe zorgen we dat écht iedere leerling gehoord wordt?
- Hoe gaan we om met uitspraken in de klas die botsen met onze democratische waarden?
- En hoe voorkomen we dat burgerschap een mooi praatje voor de bühne is, terwijl we in de wandelgangen iets anders laten zien?
Ruimte binnen heldere kaders
Deze vragen kunnen niet volledig vooraf worden dichtgeregeld. Zij vragen om professionele ruimte, maar die ruimte is niet vrijblijvend. Deze ruimte is namelijk nodig om verantwoordelijkheid te kunnen nemen. Dat lukt als er een stevige basis ligt: een gedeelde taal, een stevige schoolcultuur, reflectie binnen teams, bestuurlijke steun en kwaliteitszorg die niet alleen gericht is op verantwoording, maar ook op het leren en ontwikkelen van professionals.
Binnen de openbare identiteit zijn er immers genoeg grijze gebieden. Wat betekent vrijheid precies? Wat betekent vrijheid van meningsuiting nog als een uitspraak de gelijkwaardigheid van een ander aantast? Wanneer is iets een gedifferentieerde benadering (maatwerk op basis van behoeftes) en wanneer wordt het een ongelijke behandeling? Wat is de grens van tolerantie naar een overtuiging van een ouder, een leerling of een collega die in strijd is met de Nederlandse Grondwet? Wat doe je als een ouder niet wil dat haar kind meegaat op excursie naar een moskee, kerk of synagoge?
VOS/ABB biedt ondersteuning bij burgerschapsopdracht
Juist bij het verkennen van deze grijze gebieden kan VOS/ABB ondersteuning bieden. Wij helpen scholen en besturen bij het onderzoeken en vormen van hun organisatiewaarden en het vaststellen van heldere, gezamenlijke kaders (het wat en het waarom). Hoe vertaalt de openbare identiteit zich naar concrete keuzes in de burgerschapsopdracht? Als die kaders eenmaal helder zijn, kijken we mee naar de vervolgstappen: welke taken liggen er en hoe vertalen we die naar de praktijk? VOS/ABB brengt deze behoeften in kaart. Voor de daadwerkelijke vertaalslag naar de praktijk, het concrete hoe, zetten we vervolgens de praktijkexpertise van bureau Common Ground in. Zij verzorgen de verdere begeleiding en professionalisering op school, zoals de visievorming, het implementeren van een doorlopende leerlijn, het bouwen aan een sterke schoolcultuur en het inrichten van de kwaliteitszorg.
Met deze blog sluiten we het drieluik over burgerschap af. Maar het werk gaat natuurlijk verder. In samenwerking met bureau Common Ground bundelen we onze krachten om scholen zo goed mogelijk te ondersteunen. Door kennis en ervaring te delen, voorkomen we dat scholen steeds opnieuw zelf het wiel moeten uitvinden.
Heb je vragen over de burgerschapsopdracht of wil je weten wat wij voor jouw school kunnen betekenen? Neem dan gerust contact met ons op. Leden van VOS/ABB kunnen direct contact met ons opnemen via identiteit@vosabb.nl. Ben je geen lid van VOS/ABB? Neem dan contact op met bureau Common Ground via info@bureaucommonground.nl.