Alle kinderen naar de onverdeelde openbare school?

De academische uitgeverij Eburon heeft een themanummer van tijdschrift Religie & Samenleving over levensbeschouwelijk onderwijs uitgebracht. Het gaat onder meer over het idee dat alle kinderen naar de onverdeelde openbare school gaan.

In het themanummer wordt de vraag gesteld of het in de geseculariseerde en ontzuilde samenleving van nu, waarin de overgrote meerderheid van ouders, leerlingen en docenten zich niet meer gebonden voelt aan een denominatie, nog wel te verdedigen is dat er naast het openbaar onderwijs op religies gebaseerde scholen zijn.

Een andere vraag die in het themanummer aan bod komt, is of er in het huidige onderwijs nog wel plaats is voor onderwijs vanuit een levensbeschouwelijk perspectief? Zouden alle kinderen in Nederland naar de onverdeelde openbare school moeten?

Het themanummer van Religie & Samenleving kost 20 euro. U kunt het online bestellen.

Herman Pleij benadrukt belang van goed onderwijs

Het is voor de samenleving van essentieel belang dat het onderwijs álle leerlingen bij de les houdt, vooral ook op het gebied van waarden en normen. Dat heeft cultuur- en literatuurhistoricus Herman Pleij woensdag gezegd op een minisymposium dat aansloot op de algemene ledenvergadering van VOS/ABB.

Pleij greep in zijn beschouwing over de (on)zin van het duale bestel van openbaar en bijzonder onderwijs terug op zijn jeugd in de omgeving van Vriezenveen en Rijssen, die hij benoemde als onderdeel van de bible belt. Daar was de verzuiling zeer strikt, maar toch slaagden de mensen uit de verschillende zuilen er samen in een welvarende samenleving op te bouwen.

Het ‘staketsel van de verzuiling’ van toen werd volgens hem in de jaren 60 razendsnel afgebroken, echter zonder dat de religiositeit en spiritualiteit verdwenen. In dit kader sprak hij van het huidige ‘ietsisme’, omdat veel mensen tegenwoordig zeggen dat ze in ‘iets’ geloven, ook al is dat niet meer de traditionele God van vroeger.

Ideologieën

Hij noemde in dit kader ook de versterkende ideologieën in de wereld, terwijl er in het Westen juist sprake is van een tegengestelde beweging. Hier worden de ideologieën juist minder sterk, maar toch moet volgens Pleij ‘de boel bij elkaar gehouden worden’.

Dat ‘bij elkaar houden’ staat volgens hem haaks op de monocultuur van de orthodoxie, die kan leiden tot extremen zoals terreur, waarvoor volgens hem vooral jongeren gevoelig voor zijn die het idee hebben maatschappelijke ‘afvallers’ te zijn.

Álle leerlingen

Het is daarom voor het onderwijs buitengewoon essentieel, zegt hij, om alle leerlingen bij de les te houden. Daar is het Nederlandse onderwijs al heel lang heel goed in, benadrukte Pleij. Daarbij verwees hij naar een traditie die teruggaat tot Erasmus, die aandacht had voor goed onderwijs voor alle kinderen, jongens én meisjes.

Wat betreft het thema ‘waarden en normen’ in relatie tot de ontzuiling waarschuwde hij voor de rol die de overheid zich op dit vlak kan toe-eigenen. Op die manier kan er volgens hem snel een dictatuur ontstaan. ‘Als een overheid gaat bepalen wat geluk is, wordt het heel eng’, aldus Pleij.

In plaats van de overheid, moet het onderwijs leerlingen informeren over waarden en normen en over algemeen welbevinden in de samenleving. Daarbij speelt onder andere religie een rol. Ook het openbaar onderwijs heeft daarbij volgens hem een belangrijke rol, niet in evangeliserende maar in informerende zin.

Paneldiscussie

Na de beschouwing volgde een paneldiscussie over diverse stellingen die betrekking hadden op het duale bestel. Voor deze discussie waren hoogleraar onderwijsrecht Pieter Huisman van de Erasmus Universiteit uitgenodigd alsmede historicus Carel Verhoef en Gijsbert Vonk van de Vereniging voor Gereformeerd Schoolonderwijs (VGS).

Er werd gediscussieerd over onder meer de stelling dat het duale bestel onnodig veel geld kost en dat dat geld beter in de kwaliteit van het onderwijs kan worden gestoken. De meeste deelnemers aan het minisymposium waren het daarmee eens, maar Huisman en Vonk relativeerden dit. Verhoef daarentegen stelde dat met het duale bestel jaarlijks 1,4 miljard euro gemoeid is en dat dit geld beter kan worden besteed.

Een andere stelling was dat het bijzonder onderwijs net als het openbaar onderwijs onder extern toezicht met komen van de gemeente, omdat het wordt betaald met publiek geld. Hierover werd door Huisman opgemerkt dat er al heel veel toezicht is en dat het dus de vraag is of het onderwijs op extra toezicht zit te wachten. Verhoef daarentegen benadrukte dat elke instantie die met overheidsgeld in stand wordt gehouden, hierover aan die overheid verantwoording zou moeten afleggen.

Tevens werd gesteld dat de Inspectie van het Onderwijs strenger moet toezien op de kwaliteit van het onderwijs met betrekking tot de evolutietheorie en seksuele diversiteit. Vanuit de zaal werd opgemerkt dat de scholen hier geen behoefte aan hebben, omdat die zelf gaan over hun onderwijs.

Vonk van de VGS merkte op dat de evolutietheorie ook op de gereformeerde scholen wordt onderwezen. Verhoef voegde daaraan toe dat deze scholen ook onwetenschappelijke theorieën over bijvoorbeeld creationisme en intelligent design in hun lessen opnemen. Pleij voegde daaraan toe dat de leraar zijn levensbeschouwing niet hoeft te verloochenen om leerlingen te informeren over verschillende visies.

Op de stelling dat het kerstverhaal en andere religieuze feesten op iedere school thuishoren, werd verschillend gereageerd. Vonk was het daarmee niet eens, omdat er dan te veel feesten komen. Ook zei hij dat het geen zin heeft om een bepaald religieus feest te vieren als daar op de school geen behoefte aan is. Huisman zei dat aandacht voor verschillende religies nodig is in de zin van kennisoverdracht. Vanuit de zaal werd opgemerkt dat dit juist op school nodig is, omdat er anders kinderen zijn die maar één verhaal horen of helemaal geen verhaal.

De laatste stelling ging over het samenvoegen van alle scholen tot één gemengde school voor alle gezindten, dus een school die boven de ontzuiling is uitgestegen. Vonk was hiertegen. Hij vindt dat het altijd mogelijk moet blijven scholen ‘naar eigen kleur’ op te richten. Huisman zei dat dit voor hem geen prioriteit heeft, omdat het onderwijs al voor genoeg uitdagingen staan, zoals het lerarentekort.

Verhoef verdedigde deze stelling echter met verve, omdat het duale bestel volgens hem heeft geleid tot een sterke segregatie in het onderwijs die grote maatschappelijke spanningen met zich meebrengt. ‘We moeten onze jeugd een onderwijsbestel geven dat boven de denominaties uitstijgt. Samenleven begint met samenwerking in onderwijs’, aldus Verhoef, die de auteur is van het boek Inperking vrijheid van onderwijs.

In het nieuwe nummer van magazine Naar School! dat dinsdag is verschenen, staat een interview met Herman Pleij. Daarin benadrukt hij dat het onderwijs de belangrijke taak heeft om onze ethische waarden door te geven.

School! stijgt boven de denominaties uit

De huidige discussie over het afschaffen van het bijzonder onderwijs wijst in de richting van ons toekomstconcept School!, dat boven de denominaties uitstijgt.

Volgens Volkskrant-columniste Aleid Truijens tonen de recente onverkwikkelijkheden tussen Erdogan- en Gülensympathisanten in Nederland aan dat het hoog tijd is het verzuilde onderwijssysteem af te schaffen.

Dat wil VOS/ABB ook, maar het is te betreuren dat ruzie tussen ouders met een Turkse achtergrond aanleiding is voor het pleidooi van Truijens. Andere stromingen in het bijzonder onderwijs voelen zich nu ten onrechte meegezogen in de discussie, omdat zij niets met Gülen of Erdogan te maken hebben. Daar hebben zij geheel terecht een punt.

Zelfstandig leren nadenken

Waar het Truijens echter om gaat is dat de school niet meer vertelt wat een kind moet denken. De school is er volgens haar om kinderen zelfstandig te leren nadenken over de wereld en hen zelf verantwoordelijk te maken voor hun eigen leven. Dat is wat wij in ons concept School! benadrukken en wat overigens ook al voortvloeit uit de kernwaarden van het huidige openbaar en algemeen toegankelijk onderwijs.

Een misverstand over het openbaar onderwijs is dat ‘God daar niets te zoeken heeft’, zoals Truijens nog in 2009 in een column schreef. Ze is daar gelukkig op teruggekomen. De openbare school – en dat noemen wij ook in ons toekomstconcept School! – besteedt op basis van gelijkwaardigheid en wederzijds respect aandacht aan verschillende levensovertuigingen.

Op school leren kinderen ook dat kernwaarden als de democratie, de rechtsstaat, de gelijkwaardigheid van iedereen en het recht op vrije meningsuiting boven persoonlijke overtuigingen gaan. Hiermee sluit Truijens naadloos aan op wat wij al jaren stellen, en wat we eveneens in ons concept School! hebben opgenomen.

School! ontstijgt denominaties

Maar het gaat ons niet om het afschaffen van het bijzonder onderwijs ten gunste van het openbaar onderwijs. Met het concept School! stijgen wij boven de verzuiling en de denominaties uit. In de toekomst zijn er wat ons betreft geen openbare, protestants-christelijke, rooms-katholieke of wat voor scholen dan ook, maar is elke school ‘School!’.

Dat betekent natuurlijk niet dat er een eenheidsworst zal ontstaan, zoals wij nogal eens te horen krijgen. Nee, ‘School!’ voorziet juist in diversiteit, maar dan wel met z’n allen en natuurlijk met oog voor de behoeften van ouders en leerlingen die van plaats tot plaats kunnen verschillen.

Zo kunnen we ervoor zorgen dat we op de lange termijn een gezonde samenleving behouden die uitgaat van gelijkwaardigheid en wederzijdse interesse en respect.

Ritske van der Veen, directeur VOS/ABB

Theoloog pleit voor ontzuild onderwijs

Onderwijsrichtingen zijn een obstakel uit het verleden, stelt theoloog Matthias Kaljouw van het Dominicaans Studiecentrum voor Theologie en Samenleving. ‘Ze houden het onderwijsstelsel vast in een verouderd systeem dat niet langer recht doet aan de veranderde maatschappij.’

Kaljouw gaat in het oktobernummer van het tijdschrift De linker wang in op de aanpassingen van het Nederlandse onderwijsstelsel, zoals staatssecretaris Sander Dekker van OCW die voor zich ziet. Dekker pleit voor richtingvrij plannen, dat niet meer uitgaat van de traditionele religieuze en levensbeschouwelijke stromingen. ‘De noodzaak voor wijziging is een direct gevolg van de transformatie die religie in Nederland ondergaat’, aldus Kaljouw.

Hij signaleert dat de Nederlandse samenleving zich steeds meer onttrekt aan verzuilde structuren. ‘Hoewel deze ontwikkeling evenzeer geldt voor de politieke en levensbeschouwelijke structuren, zien we dit het meest radicaal bij de gedaanteverandering van religie’, schrijft Kaljouw. Hij wijst erop dat nieuwe religieuze bewegingen hun intrede doen, onder andere door immigratie. ‘Daarnaast zien we steeds meer geloof buiten de institutionele religies, in vormen van individuele spiritualiteit of zingeving. Bovendien blijkt (…) dat veel mensen affiniteit hebben met meerdere religies.’

Vooral dat laatste beschouwt Kaljouw als een definitief afscheid van de verzuiling. ‘Immers, hier staat geloof of overtuiging los van de exclusieve keuze voor één gemeenschap en één leer, hetzij religieus, hetzij levensbeschouwelijk. Atheïsten laten zich inspireren door christelijke spiritualiteit, christenen noemen zich ook boeddhist, et cetera. Geloof en levensbeschouwing is zingeving, een zoektocht naar persoonlijke inspiratie, niet meer een zuil: het overnemen en doorgeven van een compleet set aan waarheden over alle aspecten van het dagelijks leven.’

Deze verschuivingen maken volgens Kaljouw duidelijk dat onderwijsrichtingen een obstakel uit het verleden zijn. ‘Ze houden het onderwijsstelsel vast in een verouderd systeem dat niet langer recht doet aan de veranderde maatschappij. Dit blijkt wel uit het feit dat het grootste gedeelte van het onderwijs officieel nog steeds een religieuze of levensbeschouwelijke grondslag kent, ondanks de ingrijpende verandering van het religieuze landschap. ‘Officieel’, want veel confessionele scholen weten niet langer hoe zij deze identiteit nog gestalte kunnen geven in hun onderwijs.’

De opvattingen van Kaljouw sluiten aan op het concept School! van VOS/ABB en de Vereniging Openbaar Onderwijs. Over dit ideaal gaat de School!Gids.