We spreken vaak over dé vrijheid van onderwijs. Maar wat betekent die vrijheid eigenlijk en welke waarden proberen we ermee te beschermen? En wat gebeurt er wanneer we vanuit een ander perspectief naar diezelfde vrijheid kijken?
Mochten we elkaar nog niet eerder hebben ontmoet: ik ben Marieke Bloothoofd. Samen met mijn collega’s Arianne Kooijman en Karin Peters organiseer ik het jaarlijkse symposium van VOS/ABB. Op 3 december staat dat in het teken van ‘Vrijheid door onderwijs’.
Goed, onderwijsvrijheid dus. Niet het makkelijkste thema, zo is inmiddels gebleken.
Zo schrok ik een aantal weken geleden midden in de nacht wakker met de gedachte: hebben we nu een ‘wij-van-WC-eendthema’ gekozen? Zijn we niet gewoon aan het preken voor eigen parochie?
De volgende ochtend, met een kop koffie en de tijd om er nog eens rustig over na te denken, zag de wereld er alweer heel anders uit. En de WC-eend? Die was gevlogen. Want natuurlijk is de vrijheid van onderwijs een onderwerp waarover we in gesprek moeten blijven. Juist ook binnen onze eigen vereniging.
De uitnodiging lag eigenlijk al op tafel.
Ook onze eigen vanzelfsprekendheden
In november 2025 pleitten Frank de Wit en Ronald Bloemers namens VOS/ABB voor een eigentijdse herijking van de vrijheid van onderwijs. In hun artikel ‘De vrijheid van onderwijs vraagt om herijking‘ nemen zij het recht van ieder kind op goed onderwijs en gelijke ontwikkelkansen als vertrekpunt. Niet de vrijheid zelf, maar de manier waarop die vrijheid in ons huidige onderwijsstelsel vorm krijgt en uitwerkt, verdient hernieuwde aandacht.
Een uitnodiging dus om verder te onderzoeken hoe de vrijheid van onderwijs daadwerkelijk bijdraagt aan vrijheid door onderwijs.
De kernwaarden van het openbaar onderwijs – vrijheid, gelijkwaardigheid en ontmoeting – vormen daarbij ons kompas. Ze geven richting aan ons handelen en bieden een toetssteen voor de keuzes die we maken en de gevolgen daarvan. Maar gedeelde waarden leiden niet vanzelfsprekend tot dezelfde afwegingen. Het maakt immers uit vanuit welk perspectief je naar een vraagstuk kijkt.
Dezelfde waarden, andere perspectieven
Neem de vrijheid om onderwijs vanuit een eigen religieuze of levensbeschouwelijke overtuiging vorm te geven. Vanuit vrijheid, gelijkwaardigheid en ontmoeting kunnen we goede argumenten aandragen voor een onderwijsomgeving waarin kinderen met uiteenlopende achtergronden gezamenlijk opgroeien. Niet alleen om óver verschillen te leren, maar om die verschillen ook in het dagelijks samenleven te ervaren.
Bekijken we het vanuit een ander perspectief, dan kunnen diezelfde waarden óók een argument zijn om onderwijs vanuit een eigen overtuiging te organiseren. Niet alleen omdat religie en levensbeschouwing een wezenlijke plaats kunnen innemen in de opvoeding, maar ook omdat onderwijsvrijheid beschermt tegen een overheid die bepaalt welke overtuiging of opvatting over goed onderwijs de juiste is.
Daar raakt onderwijsvrijheid aan iets fundamentelers. Juist in een samenleving met verschillende religies en levensbeschouwingen is het van belang dat de overheid niet één overtuiging als de waarheid voorschrijft. En het beschermen van die vrijheid gaat niet alleen over onze eigen overtuiging, maar juist ook over die van de ander. Want wie de vrijheid van anderen beschermt, beschermt uiteindelijk ook zijn eigen vrijheid.
Die vrijheid staat niet op zichzelf. Zoals de Onderwijsraad in het advies Grenzen stellen, ruimte laten benadrukt, vormt de democratische rechtsstaat het gemeenschappelijke kader waarbinnen de vrijheid van onderwijs bestaat. Dat kader stelt grenzen, maar laat ook ruimte voor verschillende overtuigingen en opvattingen over goed onderwijs. En juist binnen die ruimte kunnen we verschillend denken over hoe vrijheid en gelijkwaardigheid het beste tot hun recht komen.
Vragen staat vrij
Tijdens de voorbereiding van dit symposium merkte ik vooral hoeveel nieuwe vragen er ontstaan wanneer je een onderwerp vanuit verschillende perspectieven bekijkt. En telkens als ik dacht: zo, nu weet ik wel zo’n beetje waar ik sta, las ik weer iets of sprak ik iemand waardoor ik opnieuw begon te twijfelen. Een beetje als bij ganzenbord: steeds weer terug naar start, maar gelukkig met steeds iets meer zicht op het speelveld.
Neem de school als minisamenleving. We vinden het belangrijk dat kinderen leren samenleven met mensen die anders denken, geloven of opgroeien. Maar als we daar zoveel waarde aan hechten, wat betekent dat dan voor de manier waarop we ons onderwijs organiseren? Is af en toe kennismaken met een andere leefwereld voldoende, of zit de vormende betekenis juist ook in het dagelijks samen naar school gaan?
En dan gaat het niet alleen om religie of levensovertuiging. Kinderen verschillen ook in hun sociale achtergrond, gezinssituatie, mogelijkheden en ondersteuningsbehoeften. Hoe verhoudt onze ambitie om inclusiever onderwijs te realiseren zich tot een stelsel waarin kinderen om uiteenlopende redenen afzonderlijk onderwijs volgen?
Tegelijkertijd roept gezamenlijk onderwijs weer andere vragen op. Want hoe zorgen we ervoor dat verschillende religieuze en levensbeschouwelijke overtuigingen daarin werkelijk een plaats krijgen? De neutraliteit van het openbaar onderwijs betekent immers niet dat religie er geen plek heeft. Openbaar onderwijs is niet waardenvrij, laat staan antireligieus. Welke mogelijkheden biedt dat voor andere vormen van gezamenlijk onderwijs? En wat vraagt dat van ons onderlinge vertrouwen?
#VrijheidVraagt
Welke vraag over de vrijheid van onderwijs mogen we volgens jou niet overslaan? Welk dilemma verdient meer aandacht? En welke vanzelfsprekendheid zouden we eens vanuit een ander perspectief moeten bekijken?
Met #VrijheidVraagt nodigen we onze leden uit om hun vragen met ons te delen. Later deze week doen we via LinkedIn ook een oproep buiten onze vereniging. Want juist andere ervaringen, overtuigingen en inzichten kunnen ons helpen verder te kijken dan onze eigen aannames.
De vragen nemen we mee in de voorbereiding van ons symposium en de interactieve sessie met onze leden op 3 december.
Aanmelden voor het symposium
Symposium 3 december 2026 – VOS/ABB
