Eerder kondigden we al aan dat we voor de burgerschapsopdracht samenwerken met bureau Common Ground. In een drieluik delen we onze gezamenlijke visie op dit thema.
Deze week trappen we af met deel één: burgerschap als publieke opdracht van het openbaar onderwijs.
Burgerschapsonderwijs staat volop in de schijnwerpers. In landelijk beleid, bij de inspectie en in het maatschappelijke debat wordt burgerschap steeds vaker gekoppeld aan grote uitdagingen. Denk aan polarisatie, maatschappelijke versnippering en het afnemende vertrouwen in de democratie. Die aandacht is begrijpelijk. Scholen staan immers midden in de samenleving en merken dagelijks hoe maatschappelijke spanningen de school binnenkomen.
Tegelijkertijd vraagt deze ontwikkeling om scherpte en zorgvuldigheid. Als we burgerschapsonderwijs zien als de oplossing voor álle maatschappelijke problemen, wordt de opdracht voor scholen te groot en te vaag. Scholen kunnen veel betekenen voor de democratische vorming van leerlingen, maar zij kunnen niet in hun eentje alle grote maatschappelijke problemen oplossen.
Voor VOS/ABB en bureau Common Ground is de centrale vraag dan ook niet óf burgerschapsonderwijs belangrijk is. De echte vraag is: hoe richten we burgerschap zo in dat het betekenisvol is voor de leerling, werkbaar voor de leraar en stuurbaar voor het bestuur?
De kern van openbaar onderwijs
Voor VOS/ABB is burgerschap geen op zichzelf staand thema. Het raakt aan de kern van goed onderwijs en zeker aan de publieke opdracht van openbaar en algemeen toegankelijk onderwijs. De openbare school is er voor iedereen, welke achtergrond of welk geloof een leerling ook heeft. Het is de plek waar verschillende verhalen en overtuigingen samenkomen. Juist hier leren kinderen hoe we samenleven in een democratie. Leerlingen leren hier niet alleen over de samenleving, maar oefenen het elke dag. Dat gebeurt in de klas, in de schoolcultuur, in gesprekken, conflicten, vieringen en keuzes. Burgerschap is daarmee dus geen papierwerk, maar dagelijkse, pedagogische praktijk.
De drie kernwaarden van het openbaar onderwijs geven hierbij richting:
- Gelijkwaardigheid
- Vrijheid
- Ontmoeting
Deze waarden bieden een kompas, maar nemen ingewikkelde keuzes in de praktijk niet over. In de dagelijkse praktijk kunnen de waarden elkaar raken of schuren. Dat is niet erg. Juist in die schuring en in het gesprek daarover vindt burgerschapsonderwijs plaats.
Burgerschap in de volle breedte van het onderwijs
Burgerschap heeft invloed op de drie functies van onderwijs volgens onderwijspedagoog Gert Biesta:
- Kwalificatie (kennis en vaardigheden): leerlingen moeten begrijpen wat diversiteit is, hoe de democratische rechtsstaat werkt, wat daarin de maatschappelijke verhoudingen zijn en wat hun eigen rol is.
- Socialisatie (samenleven): leerlingen leren deelnemen aan bestaande praktijken, waarden, normen en omgangsvormen.
- Subjectificatie (persoonlijke groei): leerlingen groeien op tot zelfstandige, kritische individuen. Mensen die zich vrij, verantwoordelijk en kritisch tot zichzelf, anderen en de wereld kunnen verhouden.
Burgerschap is dus veel breder dan een toets of een lijstje met resultaten. Het mag door de inspectie of politiek niet worden versmald tot puur meetbare opbrengsten, losse lessen of administratieve afvinklijstjes. Scholen moeten wél doelgericht en samenhangend kunnen laten zien hóe zij aan burgerschap werken. Het is geen standaard, losstaand vak naast taal, rekenen, sociale veiligheid of kansengelijkheid. Het zit in het DNA van de hele organisatie: in het curriculum, maar juist ook in de pedagogische relatie, de schoolcultuur, de omgang met ouders, keuze van lesmaterialen, en de verbinding van de school met zijn omgeving.
Burgerschap is daarmee geen project met een begin en een eind, maar ligt besloten in de manier waarop we de school vormgeven. Volgende week gaan we dieper in op de praktijk: waar schuurt de burgerschapsopdracht?
Deze blog raakt aan de identiteit van het openbaar onderwijs en zijn kernwaarden: gelijkwaardigheid, vrijheid en ontmoeting.
Bij VOS/ABB werken we het hele jaar door met trots aan het vormgeven, verdiepen en vieren van deze unieke identiteit. Maar we zetten dit nog extra in de schijnwerpers tijdens de Week van Openbare Scholen 2027! Zet hem vast in je agenda: 15 t/m 19 maart 2027.
Deze blog is opgesteld in samenwerking met VOS/ABB en bureau Common Ground. Bureau Common Ground ondersteunt scholen bij het (door)ontwikkelen van sterk burgerschapsonderwijs. Vanuit hun missie zetten zij zich in voor burgerschapsonderwijs van hoge kwaliteit op elke school in Nederland, zodat leerlingen hun idealen ontdekken en leren hoe zij verschil kunnen maken. Meer weten? Ga naar bureaucommonground.nl.