Concept School!: workshop over ontzuild onderwijs

Marleen Lammers, Ronald Bloemers en Eline Vrenken van VOS/ABB hebben woensdag op het congres ‘De Staat van het Onderwijs’ in Utrecht een workshop gegeven over het concept School!.

Het door VOS/ABB en de Vereniging Openbaar Onderwijs ontwikkelde toekomstconcept School! laat de 20e-eeuwse hokjesgeest van de verzuiling achter zich en gaat uit van algemeen toegankelijk onderwijs dat boven de denominaties is uitgestegen.

Er zullen dan geen openbare, protestants-christelijke, katholieke, islamitische of wat voor scholen dan ook meer zijn, maar ‘scholen’ die voor alle leerlingen toegankelijk zijn. Er zal daar op basis van diversiteit, gelijkwaardigheid en wederzijds respect aandacht zijn voor onder andere levensbeschouwing en godsdienst.

Van duale bestel naar concept School!

In hun workshop legden Lammers, Bloemers en Vrenken het duale onderwijsbestel en de verzuiling onder de loep. Zij gingen in op de vraag of het onderscheid in openbaar en bijzonder onderwijs nog wel aansluit bij de huidige samenleving en het hedendaagse onderwijs.

Het congres De Staat van het Onderwijs was georganiseerd door de Inspectie van het Onderwijs.

Onderwijs dat boven denominaties uitstijgt

Als we met zijn allen boven het verkavelde veld van denominaties uitstijgen, kunnen we ervoor zorgen dat leerlingen met verschillende achtergronden met en van elkaar leren.

Het heeft geen zin om vast te houden aan het onderscheid tussen openbaar en bijzonder onderwijs, zoals rector Gijsbert van der Beek van het protestants-christelijke Altena College in Sleeuwijk doet. Hij reageert met een opiniestuk in Trouw op een artikel in diezelfde krant waarin onderwijssocioloog en voorzitter van de Partij voor de Rede Hans de Vries pleit voor openbaar onderwijs.

Discriminatie en uitsluiting

De Vries stelt dat het bijzonder ‘geloofsonderwijs’, zoals hij het noemt, bijdraagt aan discriminatie en uitsluiting en daarom moet worden afgeschaft. Alleen in het ‘religieus neutrale’ openbaar onderwijs kan volgens hem gelijkwaardigheid voor alle leerlingen ontstaan.

In zijn reactie stelt de christelijke rector Van der Beek dat bijzonder onderwijs helemaal niet tot discriminatie en uitsluiting leidt. Hij noemt het duale stelsel van gelijke bekostiging van openbaar en bijzonder onderwijs, op basis van het inmiddels 100 jaar oude grondwetsartikel 23, een ‘zegen’, mede omdat het destijds volgens hem is voortgekomen uit een democratiseringsproces.

Boven denominaties uitstijgen

De Vries en Van der Beek geven er beiden met hun ideeën blijk van dat ze vastzitten in het verkavelde denominatieve onderwijsveld. Het is voor een goede toekomst van het funderend onderwijs in Nederland van belang dat we na een eeuw artikel 23 eindelijk boven de denominaties uitstijgen. Wij hebben daar samen met de Vereniging Openbaar Onderwijs het toekomstconcept School! voor ontwikkeld.

Om leerlingen met verschillende achtergronden met en van elkaar te laten leren, kunnen we de stap maken naar onderwijs dat loskomt van het duale bestel. Er hoeven geen openbare, protestants-christelijke, rooms-katholieke of wat voor scholen dan ook meer te zijn, maar ‘scholen’ die op basis van wederzijds respect aandacht hebben voor verschillen tussen mensen. Zo kunnen we door middel van ontmoeting in het onderwijs bijdragen aan een in alle opzichten gezonde samenleving!

Hans Teegelbeckers, directeur VOS/ABB

Leerlingen in Randstad en Noorden reizen veel

In de Randstad en in het Noorden maken leerlingen in het voortgezet onderwijs relatief veel kilometers van en naar school. Dat staat in het onderzoeksrapport Schoolkeuzemotieven van ouders en leerlingen in het voortgezet onderwijs.

Afstand is een belangrijk criterium voor de keuze voor een bepaalde school. Ongeveer 15 procent van de ouders is niet bereid hun kinderen meer dan 1 kilometer verder te laten reizen naar een school die de denominatie van hun voorkeur heeft. Nog eens een tiende wil hun kinderen maximaal 2 kilometer verder laten reizen dan strikt noodzakelijk is.

Er zijn ook ouders die bereid zijn hun kinderen desnoods tientallen kilometers verder te laten reizen om naar een school te kunnen gaan die aan hun wensen voldoet.

De voorkeuren verschillen naar regio, geloof en opleidingsniveau van de ouders. Er is een sterke voorkeur voor denominatie in delen van het land met veel SGP-stemmers. Dat wordt weerspiegeld in de gereisde afstanden van en naar school.

In het rapport staat ook dat leerlingen in de Randstad en in de noordelijke provincies gemiddeld relatief lange afstanden afleggen om naar school te gaan. Dat hangt in de Randstad samen met het feit dat daar veel keuzemogelijkheden zijn. In het noorden van het land heeft het juist te maken met het relatief geringe aantal vo-scholen.

Hoe christelijk zijn christelijke scholen nog?

De christelijke besturenorganisatie Verus laat in een online artikel zien dat christelijke scholen tegenwoordig helemaal niet zo christelijk meer zijn. Hun kleur is vervaald, blijkt bijvoorbeeld in Rotterdam.

Aanleiding voor het artikel van Verus is dat het rooms-katholieke onderwijs in Vlaanderen meer moslimleerkrachten wil inzetten. Volgens directeur-generaal Lieven Boeve van het Vlaams Secretariaat van het Katholiek Onderwijs kan op die manier radicalisering onder islamitische jongeren worden opgevangen. De gedachte van de katholieke theoloog Boeve is dat met meer moslimleerkrachten jongeren beter kunnen worden begeleid in hun zoektocht naar identiteit.

De vraag die Verus zich stelt is of Nederlandse christelijke scholen daar ook beleid op hebben. De christelijke besturenorganisatie belde onder andere met het protestants-christelijk basisonderwijs in Rotterdam. Op de meeste christelijke basisscholen in die stad vormen kinderen met een christelijke achtergrond een minderheid. Veel leerlingen zijn van huis uit islamitisch of worden niet op grond van een bepaalde religie opgevoed.

Verus schrijft dat PCBO Rotterdam een jaar of tien geleden besloot dat ook medewerkers met een andere dan de christelijke geloofsinspiratie welkom zijn op zijn scholen. ‘Die beslissing werd niet genomen op grond van incidenten, maar om bruggen te slaan vanuit onze eigen, christelijke geloofsinspiratie’, zegt bestuursvoorzitter Kees Terdu. ‘Als je kinderen uit andere geloofsinspiraties voor je hebt, is het niet consistent als je als medewerker met een andere geloofsinspiratie niet welkom bent.’

Een tweede reden is dat er ook binnen het onderwijsondersteunend personeel mensen met een andere geloofsinspiratie aan het werk zijn.’Het is onmogelijk daar een onderscheid in te maken. Zij dragen evenzeer als leerkrachten bij aan de brede identiteit van de school. Ook zij hebben contact met leerlingen, ouders en andere medewerkers.’

Kleur is vervaald
Directeur Ritske van der Veen stelt dat de situatie in Rotterdam tekenend is voor veel christelijke onderwijsorganisaties, ook in kleinere gemeenten. ‘De ontwikkeling die wij vanuit het openbaar en algemeen toegankelijk onderwijs zien, is dat steeds meer scholen voor bijzonder onderwijs hun kleur laten vervalen. Logisch, want steeds minder ouders in het ontkerstende Nederland bepalen hun keuze voor een school op basis van godsdienst.’

Van der Veen beschouwt deze ontwikkeling als positief. ‘In feite komt het erop neer dat het bijzonder onderwijs steeds meer open komt te staan voor diversiteit op basis van gelijkwaardigheid. In het openbaar en het algemeen toegankelijk onderwijs is dat altijd al ons uitgangspunt.’

Volgens hem schuift het bijzonder onderwijs steeds meer op naar het concept School!, zoals VOS/ABB dat met de Vereniging Openbaar Onderwijs heeft opgesteld. Dit concept stijgt boven de denominaties uit. Het gaat ervan uit dat er in de toekomst geen openbare, protestants-christelijke, rooms-katholiek op wat voor scholen meer zijn, maar ‘scholen’.

Van der Veen heeft in dit kader een visiestuk opgesteld, dat kan dienen als inspiratie voor een discussie over de toekomstbestendigheid van het huidige duale onderwijsbestel op basis van artikel 23 van de Grondwet.

 

Grondwet sneller wijzigen, te beginnen met artikel 23

Het moet gemakkelijker worden om de Grondwet te wijzigen. Dat heeft burgemeester van Den Haag en vice-voorzitter van het Nationaal Comité 200 Jaar Koninkrijk Jozias van Aartsen (VVD) donderdagavond benadrukt in het Radio 1-programma Met het oog op morgen. VOS/ABB stelt voor om als eerste artikel 23 te wijzigen, zodat in 2017 -100 jaar na de grondwettelijk vastgelegde financiële gelijkstelling van het openbaar en bijzonder onderwijs- het bestel niet meer zal zijn gebaseerd op het verouderde concept van de verschillende denominaties.

Van Aartsen merkte op dat de gemiddelde Nederlander maar weinig affiniteit met de Grondwet heeft. Nederland heeft volgens hem daardoor de traditie gekregen om de Grondwet het liefst te houden zoals die is, waardoor het geen levend document is. Hij zei ook dat dit mede te wijten is aan het onderwijs, dat in Nederland minder aandacht heeft voor de Grondwet en het staatsbestel dan in de ons omringende landen.

‘Wij houden in Nederland niet van abrupte wisselingen. We zijn heel erg polderachtig en dat kenmerkt de Nederlandse Grondwet ook. Het is een document voor juristen, en niet voor de Nederlander.’ Hij roept jonge mensen op na te denken over de vraag wat er in de Grondwet zou moeten als we die opnieuw nu zouden kunnen opstellen. Van Aartsen hoopt dat dit een breed en fundamenteel debat over de Grondwet losmaakt.

Hij wil ook dat het gemakkelijker wordt om wijzigingen in de Grondwet aan te brengen. Elke keer wanneer er een nieuw kabinet aantreedt, zou in het regeerakkoord moeten staan welke veranderingen nodig zijn. Dat zou wat hem betreft ook de inzet van verkiezingscampagnes moeten worden. Het moeten dan geen technische wijzigingen zijn, maar veranderingen ‘waar het echt om gaat’, aldus Van Aartsen.

Artikel 23
VOS/ABB stelt in dit kader voor om als eerste artikel 23 van de Grondwet bij de kop te pakken. In 1917 is in dit artikel de vrijheid van onderwijs vastgelegd, die erop neerkomt dat openbare en bijzondere scholen op gelijkwaardige wijze door het Rijk worden gefinancierd. Artikel 23 is sindsdien de basis van het denominatief ingerichte Nederlandse onderwijsbestel.

De huidige praktijk wijst echter uit dat dit bestel zijn langste tijd heeft gehad, omdat uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat er nog maar zeer weinig ouders zijn die hun schoolkeuze baseren op denominatie. De keuze voor een school wordt tegenwoordig vooral bepaald door kwaliteit en nabijheid van de school, en bijna nooit meer op grond van bijvoorbeeld de openbare, protestants-christelijke of rooms-katholieke grondslag van de school.

School!
VOS/ABB streeft in samenwerking met de Vereniging Openbaar Onderwijs (VOO) naar een nieuw onderwijsbestel dat is gebaseerd op het concept ‘School!’, dat boven de denominaties uitstijgt. Er zullen in dit toekomstige bestel geen openbare, protestants-christelijke, rooms-katholieke of wat voor scholen dan ook meer zijn, maar alleen ‘scholen’ die op grond van kwaliteit uitgaan van diversiteit, wederzijds respect en gelijkwaardige aandacht voor diverse godsdiensten en levensbeschouwingen.

Om dit te bewerkstelligen, zou artikel 23 van de Grondwet moeten worden aangepast. Het streven is om de discussie hierover los te maken en om in snel tempo de vrijheid van onderwijs op basis van het concept ‘School!’ te moderniseren, zodat in 2017 – 100 jaar nadat de gelijke bekostiging van openbaar en bijzonder onderwijs in de Grondwet werd geregeld – een nieuw grondwettelijk uitgangspunt voor het Nederlandse onderwijsbestel te hebben.

School!Gids
VOS/ABB en VOO hebben op 19 maart, midden in de School!Week 2014, de nieuwe uitgave School!Gids gepresenteerd. In dit boek wordt het toekomstige Nederlandse onderwijsbestel geschetst op basis van het concept ‘School!’.

School!Gids is bedoeld om een discussie hierover los te maken, zodat Nederland toegroeit naar een onderwijsbestel dat niet meer gebaseerd is op de segregerende denominaties. In de toekomst gaan alle kinderen naar ‘school’, zonder dat daarbij onderscheid wordt gemaakt op grond van geloof, levensovertuiging, afkomst, seksuele geaardheid of welk kenmerk dan ook.

Aanleiding voor het gesprek over de Grondwet in Met het oog op morgen was dat het op 29 maart precies 200 jaar geleden is dat na beëindiging van de Franse overheersing de Nieuwe Grondwet der Vereenigde Nederlanden werd bekrachtigd.

School!Gids over toekomst zonder denominaties

VOS/ABB en de Vereniging Openbaar Onderwijs (VOO) presenteren in de nieuwe uitgave School!Gids een gezamenlijke toekomstvisie op het funderend onderwijs op basis van het concept ‘School!’. Dit concept staat voor onderwijs dat boven de denominaties uitstijgt. De eerste exemplaren zijn woensdagmiddag overhandigd aan vijf studenten van pabo’s die het Diploma Openbaar Onderwijs aanbieden.

De uitgave is gepresenteerd op de conferentie Openbaar onderwijs verbindt op de locatie van de Hogeschool Utrecht in Amersfoort. Deze conferentie is onderdeel van de School!Week, de jaarlijkse gezamenlijke campagne van VOS/ABB en VOO om het openbaar en algemeen toegankelijk onderwijs in de schijnwerpers te zetten.

School!Gids gaat in op de toekomstvisie van VOS/ABB en VOO dat er op den duur geen sprake meer zou moeten zijn van denominatief georganiseerd funderend onderwijs. Dit betekent dat er in de toekomst geen openbare, katholieke, protestants-christelijke of wat voor scholen dan ook meer zijn, maar alleen nog ‘scholen’ die dus boven de denominaties zijn uitgestegen.

Het concept ‘School!’ gaat uit van gelijkwaardigheid van en aandacht voor de verschillende godsdienstige en levensbeschouwelijke stromingen. Bovendien zouden alle scholen in de toekomst moeten uitgaan van algemene toegankelijkheid en algemene benoembaarheid. Nu is het nog zo dat het bijzonder onderwijs de wettelijke mogelijkheid heeft om leerlingen en personeelsleden te weigeren.

In de gezamenlijke uitgave van VOS/ABB en VOO komen diverse deskundigen aan het woord uit de wetenschap, de politiek en natuurlijk het onderwijs zelf. Het boek is bedoeld als startpunt voor een discussie over de toekomst van het onderwijsbestel.

Op papier of downloaden
Alle deelnemers aan de conferentie Openbaar onderwijs verbindt hebben een exemplaar van het boekje gekregen. Het wordt ook gratis toegestuurd aan de schoolbesturen die bij VOS/ABB zijn aangesloten.

U kunt de online versie van School!Gids downloaden en eventueel zelf uitprinten.

Het is mogelijk de gedrukte versie voor 8,50 euro per stuk (ledenprijs inclusief btw en inclusief verzendkosten, niet-leden betalen 10 euro per stuk) te bestellen via welkom@vosabb.nl onder vermelding van ‘School!Gids’. Vermeld in uw mail uw naam en het adres waarop u het boekje wilt ontvangen.

Concept ‘school’ voor kwaliteit en ontmoeting

Het concept ‘school’ dat boven de denominaties uitstijgt, waarborgt dat er in de toekomst overal scholen kunnen zijn die onderwijs van goede kwaliteit bieden. Dat heeft adviseur Ronald Bloemers van VOS/ABB dinsdag toegelicht in het PvdA Onderwijsparlement. Hij was hiervoor uitgenodigd door Tweede Kamerlid Loes Ypma. Het ging onder andere over modernisering van artikel 23 van de Grondwet (vrijheid van onderwijs).

VOS/ABB en de Vereniging Openbaar Onderwijs streven naar ‘school’. Dit concept gaat uit van samenwerking die boven de denominaties uitstijgt. Niet meer de verzuilde maatschappij uit de twintigste eeuw is het uitgangspunt, maar de gehele samenleving. Daarbij staan diversiteit, wederzijds respect en gelijkwaardigheid centraal. ‘School’ besteedt op grond van deze uitgangspunten aandacht aan levensbeschouwing en godsdienst. Uiteraard staat onderwijskwaliteit voorop.

Bloemers bracht het concept ‘school’ in verband met demografische krimp waar steeds meer regio’s in Nederland mee te maken hebben. De dalende leerlingenaantallen in deze regio’s zetten het voortbestaan van kleine dorpsscholen onder druk. Door boven de zuilen uit met elkaar samen te gaan werken, kan ook in krimpregio’s een kwalitatief goede onderwijsinfrastructuur blijven bestaan.

De reacties in het PvdA Onderwijsparlement op het concept ‘school’ waren positief. Vooral het aspect ‘ontmoeting’ dat is het concept een belangrijke plaats inneemt, werd als een zeer positief element beschouwd.

In het komende decembernummer van magazine School! geeft Bloemers een nadere toelichting op wat VOS/ABB en VOO met het concept ‘school’ willen. In het artikel wordt ingegaan op bestaande samenwerking in Zuid-Limburg, die boven de denominaties uitstijgt.

Verdeling leerlingen over denominaties stabiel

De afgelopen jaren is de verhouding van het aantal leerlingen over de vier denominaties (openbaar, rooms-katholiek, protestants-christelijk en overig bijzonder) nauwelijks veranderd. Dat blijkt uit de kerncijfers over de jaren 2008 tot en met 2012 die het ministerie van OCW heeft gepubliceerd.

Van alle scholen voor primair onderwijs in Nederland is 33 procent openbaar. Dat percentage is al sinds 2008 hetzelfde. Daarmee blijft het openbaar primair onderwijs de grootste denominatie. Het katholiek en protestants-christelijk onderwijs hebben beide een aandeel van 30 procent.

Als wordt gekeken naar het aandeel van het totale aantal basisschoolleerlingen, dan zit 31 procent op een openbare school. In 2008 was dat 30 procent. Sinds 2009 ligt dit percentage op 31.

Het katholiek basisonderwijs heeft met 34 procent de meeste leerlingen, gevolgd door het openbaar primair onderwijs met dus 31 procent en het protestants-christelijk primair onderwijs met 28 procent.

Uit het bovenstaande kan worden afgeleid dat de gemiddelde openbare school voor primair onderwijs minder leerlingen heeft dan de gemiddelde rk- of pc-school.

Het ministerie van OCW gaat in de publicatie over de kerncijfers bij het voortgezet onderwijs niet in op de statistische verhoudingen over de verschillende denominaties.